ΜΑΘΗΜΑ ΖΩΗΣ ΤΟ ΠΕΡΠΑΤΗΜΑ ΣΤΟ ΘΡΥΛΙΚΟ ΓΙΟΦΥΡΙ.(του Χρυσόστομου Π. Γεωργίου)

ΜΕΡΟΣ Α΄. ΕΝΑΣ ΝΟΗΜΑΤΙΚΟΣ ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ.
Αποτελεί κοινή διαπίστωση πως εξίσου με τους Ιστορικούς, μας είναι χρήσιμοι καιωφέλιμοι και οι λαϊκοί ποιητές μας, καθόσον αυτοί είναι εκείνοι που μας δίνουν το μέτρο της ψυχής του λαού μας, την ηθική του στάθμη και τα ιδανικά του. Αυτή την πολύτιμη κληρονομιά του έθνους μας μπορούμε να την αμφισβητούμε, ακόμη και να τη χλευάζουμε,δεν έχομε όμως το δικαίωμα να την αγνοούμε, καθόσον το δημοτικό μας τραγούδι είναι ένα κομμάτι της Παράδοσής μας – της Ταυτότητάς μας και μια επιστροφή σ΄ αυτή δε σημαίνει μια ανάσταση του κόσμου της Παράδοσης, αλλά σημαίνει πάνω απ΄ όλα την αναβάπτισή μας σε ΄κείνες τις αιώνιες, τις διαχρονικές αξίες που κουβαλάει μαζί της και συγκεκριμένα στις αξίες όπως είναι η πατρίδα, η οικογένεια, η ηθική, η ανδρεία και η Αγάπη για τον Άνθρωπο.
Αυτές τις αξίες θα μας αισθητοποιήσει ο Νοηματικός Περίπατος που ακολουθεί με την ελπίδα ότι θα μας δροσίσει παράλληλα και την καρδιά μας που έχει στεγνώσει σήμερα από τα τόσα προβλήματα που έχει να αντιμετωπίσει. Ενα «περπάτημα» λοιπόν στο θρυλικό Αρτινό Γεφύρι δεν ανήκει στις εύκολες και πρόχειρες απολαύσεις, διότι, όπως θα μας έλεγε ο φιλόσοφος: «χαλεπά τα καλά» αφενός και αφετέρου, αν το περπάτημα αυτό γίνει βιαστικά και χωρίς τη σιγανή μελέτη του, όχι μόνο δεν θα κερδίσομε τίποτε από τα επίκαιρα και πλούσια μηνύματα που μας στέλνει ο«Πρωτομάστορας», αλλά θα φύγουμε και ζημιωμένοι. Πολλές φορές, «ειρήσθω ενπαρόδω», η τοπική μας ιστορία γενικά μας φέρνει μπροστά σε φοβερά αινίγματα και οτραγικός μας ποιητής εδώ και χιλιάδες χρόνια μας κράζει με το «αιπεινά (δύσκολα) ταμαντεία». Φρονώ, όμως, ότι η ποιότητα και το μέγεθος της χαράς και της ωφέλειας από τημελέτη της τοπικής μας ιστορίας και μάλιστα με τη βοήθεια της Λαϊκής μας Μούσας είναι κατευθείαν ανάλογη και του σχετικού κόπου που απαιτεί αυτή καθαυτή η γνώση της ιστορίας μας.Πιστεύω ακράδαντα ότι εκείνος που θέλει να ξαναβρεί τα «νιάτα του» πρέπει να έρχεται στο ποτάμι της Ομορφιάς να λούζεται και το ποτάμι αυτό είναι αναντίλεκτα η Ποίησή μας, αυτός ο ανεκτίμητος θησαυρός που εξωτερικεύει του ανθρώπου τα συναισθήματα και τους στοχασμούς καθώς και τις ερμηνείες που έδωσε στον κόσμο και τα φαινόμενά του.

Ο ποιητικός λόγος, τόσο ο Λόγιος όσο και ο Λαϊκός, είναι ο πιο συνθετικός τρόπος της ανθρώπινης έκφρασης, διότι μέσα από την απεικόνιση των αισθητών πραγμάτων απεικονίζει πιστά κάθε λογής γεγονότα, εμφυσώντας τους τη δύναμη του ανθρώπινου συναισθήματος. Αυτός με λίγα λόγια είναι εκείνος που δίνει το μέτρο της λαϊκής ψυχής, την ηθική της στάθμη, τα ιδεώδη και τα ιδανικά της. Τα δημοτικά μας τραγούδια, για παράδειγμα, μας διασώζουν μια πληθώρα από επιβιώσεις και μάλιστα από την εποχή του ανιμισμού, δηλ. από την πρωτόγονη ερμηνεία του κόσμου, όταν ο άνθρωπος φανταζόταν ότι το καθετί στη φύση έχει ψυχή και λειτουργεί σαν αγαθή ή κακή θεότητα μεμικρή ή μεγάλη δύναμη προτρεπτικού και συμβουλευτικού χαρακτήρα, στέλνοντάς μας ταυτόχρονα, κι εδώ βρίσκεται η ανεκτίμητη αξία τους, μηνύματα πολλά και αξιόλογα και πάνω απ΄ όλα διαχρονικά.

Ενα τέτοιο τραγούδι (τραγούδι < τραγωδία με την έννοια μέλος) πολύστιχο(4615 σύλλαβοι ανομοιοκατάληκτοι ιαμβικοί και τροχαϊκοί μελωδικοί στίχοι) αφηγηματικό, επικολυρικού χαρακτήρα με δραματικά στοιχεία, είναι και του ΓΙΟΦΥΡΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ. Μια παραλογή (< παρακαταλογή < καταλόγι < καταλογή, δηλ. τραγούδι απαγγελλόμενο χωρίς να συνοδεύεται από μελωδία). Το ωραιότερο, ίσως, δημοτικό μας τραγούδι όπου η λαϊκή μούσα μάς τραγουδάει με περισσή ελευθερία, ποικιλία, δύναμη και χάρη, τη θυσία της αγαπημένης γυναίκας του πρωτομάστορα (άρα τη θυσία της προσωπικής και οικογενειακής ευτυχίας), για να θεμελιωθεί το γεφύρι της Αρτας, δηλ. ένα έργο για χάρη του κοινού καλού και του κοινωνικού συμφέροντος. Αλήθεια, πόσοι από μας, σήμερα, είναι διατεθειμένοι να πράξουν κάτι αντίστοιχο, να θυσιάσουν το ατομικό συμφέρον για χάρη του κοινωνικού; ...Στο σημείο αυτό φοβούμαι, δυστυχώς, ότι διαψεύδει ο καθένας μας και σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο, εκείνον τον φοβερό Ομηρικό στίχο με το αντίστοιχο καύχημά του: «Ταύτης τοι γενεής τε και αίματος εύχομαι είναι» (από τέτοια γενιά και από τέτοιο αίμακαυχιέμαι ότι είμαι). (!).Κεντρικός πυρήνας του δραματικού αυτού τραγουδιού είναι η θυσία της γυναίκαςτου πρωτομάστορα – της προσωπικής ευτυχίας – για να θεμελιωθεί και να στεριώσει έναέργο κοινής ωφέλειας – για χάρη δηλ. του κοινωνικού συμφέροντος. Εδώ η λαϊκή μαςμούσα μάς αισθητοποιεί κατά τρόπο μοναδικό τη σύγκρουση του ατομικού και τουκοινωνικού συμφέροντος, ανάμεσα δηλ. στο τι θέλουν τα πρόσωπα και στο τι πρέπει να κάνουν. Εδώ, το πρέπει νικάει το θέλω και δικαιολογημένα καθόσον όταν ευημερεί το σύνολο, ευημερεί και η μονάδα, το αντίθετο, δυστυχώς, δεν αληθεύει. Αυτή την αλήθεια θα πρέπει να ενστερνιστούμε και μεις σήμερα, αν θέλουμε, φυσικά, να κατατροπώσουμε αυτή την ΚΡΙΣΗ που μας μαστίζει ... , και να θεμελιώσουμε την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης όπως της αξίζει και όπως της αρμόζει. Αλήθεια, «ειρήσθω εν παρόδω» πόσο όμορφα ακούγονται αυτές οι λέξεις, αλλά και πόσο δύσκολα εφαρμόζονται στην πράξη ... Ας το ευχηθούμε τουλάχιστον. Πέραν τούτου, η σύγκρουση αυτή αναπτύσσεται μέσα σε μια δραματική «ώρα»(από τη στιγμή που ακούγεται ο χρησμός, ως τη στιγμή που ακούγονται τα τελευταία λόγια της γυναίκας). Μέσα σ΄ αυτή την ώρα η λαϊκή μούσα μας παρουσιάζει όλο το παρελθόν των προσώπων του τραγουδιού και παράλληλα μας προδικάζει και όλο το μέλλον τους (δύο αδερφές της θυσιάστηκαν για παρόμοια έργα, ο αδερφός της είναι στην ξενιτιά, η συζυγική αγάπη στην πιο τέλεια έκφραση και το φταίξιμο της θυσίας χρεώνεται στη μοίρα και στο πεπρωμένο και όχι στον άνδρα της. Επίσης, η ζωή της γυναίκας τελειώνει, αλλά το μέλλον που της επιφυλάσσεται είναι να γίνει το «στοιχειό» του γεφυριού. Το μέλλον του πρωτομάστορα που έχει χάσει την προσωπική του ευτυχία είναι το αιώνιο βάρος στη συνείδησή του, δηλ. από εκείνον το «μέγα λίθο» της θυσίας που τον ρίχνει με τα ίδια του τα χέρια, θύμα κι αυτός, όπως και όλοι μας, έτσι είναι η ζωή άλλωστε φτιαγμένη, του πεπρωμένου του ... « το πεπρωμένον φυγείν αδύνατον» μας κράζει ο φιλόσοφος .Ο θρύλος αυτός με τη γυναίκα του πρωτομάστορα θέλοντας και μη σε φέρνει κοντά και μάλιστα πολλά χρόνια πριν, στο θρύλο της Αυλίδας, διότι έχει και κάποια ομοιότητα με ΄κείνον το θρύλο της Ιφιγένειας. Και στις δυο θυσίες χρησιμοποιείται ο δόλος για να προσελκυστεί το θύμα (εκεί ο γάμος κι εδώ το δαχτυλίδι). Επίσης, και στις δυο περιπτώσεις το θύμα παρά την αρχική του αντίσταση, αποδέχεται τελικά τη θυσία με τη θέλησή του και μάλιστα διατυπώνει ευχές που τείνουν να ευοδώσουν το σκοπό για τον οποίο θυσιάστηκε.Μόνο στα κίνητρα διαφέρουν: οι ευχές της Ιφιγένειας έχουν εθνικά κίνητρα και οι ευχές της γυναίκας του πρωτομάστορα οικογενειακά, δηλ. την αφοσίωσή της στην οικογένεια. Αν τα κίνητρα αυτά διέπουν και τους σημερινούς Ελληνες, έχω τη γνώμη ότι δικαίως μπορούν να καυχώνται με το: «Ημείς τοι πατέρων μέγ΄ αμείνονες ευχόμεθ΄ είναι». Γι΄ αυτό το τελευταίο έχω κάποιες αμφιβολίες ... και δεν προχωρώ στην ανάλυσή του. Επανέρχομαι λοιπόν στη συνομιλία μου με τον «Πρωτομάστορα» και με τους νεκρούς του παρελθόντος μας, γιατί φρονώ ότι είναι καλύτερο και πιο ωφέλιμο σήμερα να συνομιλείς μ΄ αυτούς παρά με τους ζωντανούς ...Η δομή τώρα και η σύνθεση του θρύλου αυτού είναι θεμελιωμένη επάνω σε φοβερές αντιθέσεις ( κι αυτό το θεωρώ φυσιολογικό, διότι η ζωή χωρίς τις αντιθέσεις της θα ήταν ένα πελώριο και μέγα σφάλμα). Η προσπάθεια με το αδιέξοδο, το παρελθόν με το μέλλον, το θέλω με το πρέπει, το αργά με το γρήγορα της παραγγελιάς, ποιος να μπει και ποιος να βγει που λένε οι άνδρες, εγώ να μπω κι εγώ να βγω που λέει η γυναίκα και η κατάρα με την ευχή. Οι αντιθέσεις αυτές σε συνδυασμό με την απλή και λιτή γενικά έκφραση καθιστούν την κατανόηση του θρύλου και ευχάριστη και απολαυστική. Επίσης, τα διαλογικά μέρη έχουν όλη τη φυσικότητα και τη χάρη του καθημερινού διαλόγου, καθόσον απουσιάζει παντελώς το τετριμμένο και το πεζολογικό της άμουσης κουβέντας. Αυτό λέγεται ποίηση ουσιαστική που ξεχύνεται αβίαστη και πλούσια, δίχως τα εξωτερικά στολίδια και τα περιττά γεμίσματα. Αυτή τη Γλώσσα που θα άρμοζε να την ομιλούν μόνο θεοί, εμείς σήμερα και την αγνοούμε και δυστυχώς και την περιφρονούμε. Αλήθεια για τούτο το κατάντημα ποιος άραγε να φταίει; ... To θρύλο αυτό η Ηπειρώτικη Μούσα τον παίζει τραγουδώντας τον σε τρεις Πράξεις και με έντεκα φοβερές και μοναδικές εικόνες που δύσκολα κάποιος ζωγράφος μπορεί να τις αναπαραστήσει και να τις φωτογραφίσει. Η πρώτη Πράξη περιέχει τη δραματική έναρξη της «ώρας». Συγκεκριμένα ξεκινάει με το αδιέξοδο της προσπάθειας και τη λύση τη δίνει μετά χρησμό. Η δεύτερη μας αισθητοποιεί: α. τη θλίψη του πρωτομάστορα και την απόφασή του που μεταβιβάζεται μαζί με το μήνυμα προς τη γυναίκα του. β. την αλλοίωση του μηνύματος από το πουλί που εκτελεί τη βούληση της μοίρας, και γ. τη σπουδή της γυναίκας να ικανοποιήσει τις επιθυμίες του ανδρός της και τη χρησιμοποίηση του δόλου. Τέλος η Τρίτη και η δραματικότερη Πράξη μας παρουσιάζει: α. τη γυναίκα στα θεμέλια του έργου και τη συνειδητοποίηση από τη μεριά της του κινδύνου που την απειλεί, β. τον εντοιχισμό της, γ. το θρήνο της για την τύχη της, δ. την κατάρα της, ε. την παραίνεση για την αναίρεση της κατάρας, και στ. την αλλαγή και τη μετατροπή της κατάρας σε ευχή. Με αυτή τη διάταξη η μικρή αυτή τραγωδία κινητοποιεί κατά τρόπο αριστοτεχνικό το ενδιαφέρον του αναγνώστη αιχμαλωτίζοντάς το αρχικά με το αδιέξοδο και στη συνέχεια το οξύνει και το αυξάνει κατά τρόπο συγκινητικό , ώσπου με τους τελευταίους στίχους το φτάνει στο κατακόρυφο, δημιουργώντας παράλληλα κι έναν ανείπωτο θαυμασμό. Το μέγεθος της θυσίας η λαϊκή μας μούσα μας το αισθητοποιεί κατά τρόπο ανοδικό. Στην αρχή μας απεικονίζει τη σωματική ομορφιά της γυναίκας, έπειτα τη συζυγική αγάπη που φανερώνεται με το ενδιαφέρον της για τη δουλειά του ανδρός της και τη σπουδή της να ικανοποιεί κάθε επιθυμία του. Στη συνέχεια το συνετό και ανοιχτόκαρδο χαρακτήρα της, την παλικαριά της, και τέλος τις πνευματικές της αρετές και την αφοσίωση και την αγάπη της στα συγγενικά της πρόσωπα. Επιπλέον, η ανοδική αυτή απεικόνιση του ποιού του θύματος χρησιμεύει και σαν μια οπτική γωνία μέσα από την οποία βλέπουμε σε μεγαλύτερο βάθος τη θυσία του πρωτομάστορα που για χάρη της αποστολής του καταστρέφει με τα ίδια του τα χέρια την οικογενειακή του ευτυχία που του χάριζε μια τέτοια γυναίκα.Είναι πολύ δύσκολο, κι οπωσδήποτε και άχαρο σαν προσπάθεια, να δοκιμάσει κανείς και να απομονώσει ένα από το πλήθος των σπουδαιότατων μηνυμάτων που εκπορεύονται απ΄ αυτό το θαυμάσιο έργο και να το προβάλει σαν χρηστομαθει ακόδίδαγμα. Όποιος επικοινωνεί αληθινά με το πνεύμα του τραγουδιού αυτού οικειώνεται όλα τα μηνύματα και πραγματικά νιώθει πληρέστερος άνθρωπος. Το βασικό όμως μήνυμα που αποκομίζει κανείς απ΄ αυτό το τραγούδι είναι πως οι μεγάλοι σκοποί αξίζουν και μεγάλες προσωπικές θυσίες οι οποίες πρέπει να καταβάλλονται κυρίως από εκείνους που αναλαβαίνουν έναν ηγετικό ρόλο μέσα σε κάποια ομάδα και γενικότερα μέσα στην πολιτεία.Αυτόν τον ΗΓΕΤΗ έχει ανάγκη η εποχή μας και μάλιστα σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αυτόν που θα βάζει πάνω από το ατομικό του συμφέρον, το συμφέρον του συνόλου και στην ανάγκη να είναι πρόθυμος να θυσιάσει, όπως και ο πρωτομάστορας, όχι μόνο την ησυχία και τη βολή του, αλλά ακόμα κι αυτή την προσωπική –οικογενειακή ευτυχία του. Με λίγα λόγια, «εν κατακλείδι», έναν ηγέτη που θα εξυπηρετείτο ατομικό του συμφέρον ταυτόχρονα με το κοινωνικό, μόνον τότε ευημερεί και η κοινωνία και το άτομο, δικαιώνοντας έτσι και το φιλόσοφο που λέει ότι, όταν ευημερεί το γένος,ευημερεί και το είδος. Αυτόν τον ΗΓΕΤΗ λοιπόν, αν δεν υπάρχει, πρέπει να τον εφεύρουμε,γιατί διαφορετικά είμαστε καταδικασμένοι ... Φίλε αναγνώστη. Με το σημερινό πόνημά μου σου παρουσίασα αυτό το υπέροχο τραγούδι με τη μουσική του χωρίς λόγια. Στο επόμενο θα το «τραγουδήσω» με τα λόγια του, λέξη προς λέξη και στίχο προς στίχο, ελπίζοντας να το απολαύσουμε και από αισθητικής πλευράς. Μόνο μ΄ αυτόν τον τρόπο, δηλ. τραγουδώντας την Ιστορία σου και τη μαθαίνεις και την κατανοείς κι έτσι γίνεσαι και πληρέστερος άνθρωπος. Μέχρι τότε, γεια και χαρά. Επιμέλεια: Χρυσόστομος Π. Γεωργίου ( Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός).